Кырыктаах кыргыһыы уотугар сылдьан өлүүнү-сүтүүнү этинэн-хаанынан билбит, билиҥҥи эйэлээх олохпут туһугар саа-саадах тутан өстөөҕү самнарсыбыт дьоннортон биирдэстэринэн Петр Терентьевич Карсанаев буолар.

Кини 1923 сыллаахха Чурапчы улууһун Бөлөнүүскэй (билигин Арыылаах) нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1941 сыллаахха Кытаанах 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. 1942 сыллааххаДьокуускайга гимназияҕа үөрэнэ киирбитэ. 1943сылбэс ыйыгар фроҥҥа ыҥырар бэбиэскэни туппута. Оччолорго кини 19 саастааҕа.

Бастаан үлэ фронугар сылдьыбыта. Иркутскайга маһы бэлэмниир собуокка үлэлээбиттэрэ. Сотору Украинаҕа поеһынан Чугуевскай станцияҕа диэри тиэрдибиттэрэ. Станцияҕа чугаһаан иһэн күл-көмөр буолбут дьиэлэри, түҥнэстибит поезтары, снаряд тоҕута тэппит дьаамаларын көрөргө ынырык этэ. Фронт инники кирбиитигэр киирбиттэрэ.

“Биир тохтобулга олохтоох дьахтары көрсүбүтүм. Биэдэрэни толору хортуоскалаах этэ.Аччыктаан аҕай иһэрбит эрээри көрдөһөргө тылым тахсыбатаҕа. Бииргэ айаннаан иһэр уолаттарым кэпсээбиппэр мөхпүттэрэ—көрдөһөрү сатаабаккын, уорарга чугаһаабаккын, нууччалыы аанньа билбэккин, хайдах сылдьаары гынаҕын”,--диэн айаннаан иһэн түбэспит түбэлтэтин туһунан фронтовик ахтар.

Бүөтүр сылдьыбыт Соҕуруу-Арҕааҥҥы фрона 1942 сыл алтынньыга тэриллибитэ. 1943 сыл от—атырдьах ыйдарыгар бу фронт күүстэрэ Донецкай бассейны босхолуур сэриилэргэ кыттыбыта. Инники кирбиигэ киириэх иннинээҕи түүн чугаһаан истэхтэринэ, орудие ньиргиэрэ бу баар курдук иһиллэрэ, сир дойду дэлби тэбиилэртэн дьигиһийэрин эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ.

„Буулдьа ыйылаан, иһиирэн ааһара киһи дууһатыгар оонньуура, сэрии дьиҥнээх хартыыната олус ынырык этэ. Мин сулууспалыыр 188-с стрелковай полкам атаакаҕа киирбитэ—үрдэли ылаары. Ньиэмэстэр үчүгэйдик сэриилэһэллэрэ. Минометтаахтара, пулеметтаахтара, самолеттардаахтара. Оттон биһиги бинтиэпкэлээх эрэ этибит. Дон өрүс салаатын Донеһы элбэх саллааты сиэртибэлээн туран туораабыппыт. Өрүс ортотугар тийиибитигэр өстөөх күүстээх уоту аспыта. Онно 900 саллааттан 9 эрэ буолан ордубуппут. Билигин даҕаны хайдах тыыннаах ордубуппун бэркиһиибин“,-- диэн ахтар бэтэрээн.

Сынньата барбакка, саҥа кэлбит саллааттардыын салгыы утаарбыттара. Аһаҕас сиринэн кимэн киириигэ элбэх сүтүк тахсыбыта. Тыа саҕатыттан ньиэмэс пулемета ытыалыыра. Бүөтүр хатыҥнарынан хаххаланан ол диэки чугаһаабыта. Ытыалааччы көстөр буолбутугар, кыҥаан эрдэҕинэ, олох иннигэр снаряд эстибитэ.Өйдөммүтэ – буорунан көмүллэн сытара...Контузияламмыт этэ.

„Дөйүөрбүт этим. Сирэйгэ маһынан охсуллубут курдук санаабытым. Төһө өр өйө суох сыппыппынөйдөөбөппүн. Ыарыыбын билбэт этим. Тураары гынан иһэн аҥаар хараҕым көрбөт буолбутун билбитим. Буор, бадараан мэһэйдиир буоллаҕа диэн соттоору гыммытым – хаан булкаастаах эт илдьиркэйэ кэлбитэ“,-- диэн бу ынырык түгэни кэпсиир.

Армян дуу, таджик дуу соһон санбакка илдьибитин, эппэрээсийэлээбиттэрин Бүөтүр үдүк-бадык өйдүүр.Эвакуционнай госпиталларга эмтэнэн, сирэйигэр уонна санныгар икки эппэрээсийэни ааһан, 1944 сыл муус устарга дойдутугар иккис группалаах инбэлиит буолан эргиллибитэ.

Петр Терентьевич төрөөбүт-үөскээбит Арыылааҕар эргиллэн колхуоска үлэлээбитинэн барбыта. Кыайыы үөрүүлээх сураҕын ыһыыга үлэлии сылдьан истибитэ.

1945 сыллаахха Дьокуускайга саҥа аһыллыбыт художественнай училищеҕа үөрэнэ киирбитэ. Оҕо эрдэҕиттэн уруһуйдуур, айар-тутар баҕа санаата туолбута. Фронтан кэлбит синиэлин кэтэ сылдьан үөрэммитэ. Ыарахан, ас-үөл тиийбэт кэмнэрэ этилэр. Күҥҥэ 800 грамм килиэби биэрэллэрэ. 30-тан тахса киһи үөрэнэ киирбититтэн 13-һүө буолан бүтэрбиттэрэ.

Үөрэҕин бүтэрэн баран Арыылаахха учууталынан, Дьокуускайдааҕы художественнай фондаҕа худуоһунньугунан, Ытык Күөлгэ худуоһунньук оформителинэн, Чурапчы интэринээт-оскуолатыгар черчение, уруһуй учууталларынан, Чурапчы лесхоһугар леснигинэн, Чурапчы аҕыс кылаастаах оскуолатыгар худуоһунньук-оформителинэн үлэлээбитэ. Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ. 1978 сыллаахха Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.

Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа Петр Терентьевич Карсанаев Аҕа дойду сэриитин бастакы истиэпэннээх уордьанын кавалера, „Бойобуой үтүөлэрин иһин“, „Германияны кыайыы иһин“, элбэх үбүлүөйдээх мэтээллэрдээх, „Гражданскай килбиэн“ бэлиэ хаһаайына.

Алексей СЛЕПЦОВ