Докторов Иван Игнатьевич

2025 сыл улууспутугар Патриотизм уонна Өрөгөйдөөх Аҕа дойду Улуу сэриитигэрКыайыы 80 сыллаах үбүлүөйүнэн сибээстээн аҕам, сэрии бэтэрээнэ Докторов Иван Игнатьевич туһунан улууһум хаһыатыгар суруйарга сананным.

Мин аҕам Балаҕаннаах Саллыгынайыгар Докторов Игнатий Иванович уонна Константинова Елена Ксенофонтовна-Ыкынаалар орто сэниэ алта оҕолоох ыалга иккис уол оҕонон күн сирин көрбүт. Дьүүллээн диэн сиргэ оскуола 1-кы кылааһыгар үөрэнэ сылдьан атаҕын тоһуппут, ол онтон ыла дьоно оскуолаҕа ыыппатахтар. Бука, элбэх сүөһүлээх, сылгылаах ыалга көмө буолар оҕо эмиэ наада буоллаҕа. Куорамыкы церковнай-приходской оскуолатын бүтэрбит убайа Алексей көмөтүнэн кыратык ааҕар, суруйар буолбут. Дьиэ ис-тас үлэтигэр сылдьан улааппыт. Онтон чугастааҕы улуустарга, нэһилиэктэргэ табанан сылдьан араас сорудаҕы толорор идэлэммит.

Сүүрбэһис үйэ 20-с сылларыгар Дьэһиэй сирэ (Озеро Ессей, Красноярский край). Саха сирин Бүлүү уокуругар бас бэринэрэ. Аҕам бииргэ төрөөбүт убайа Алексей Игнатьевич Бүлүү потребсоюһугар үлэлии сылдьыбыт кэмиттэн ыла 4 сылы быһа Дьэһиэйгэ айаҥҥа сылдьыспыт. Үксүгэр Пуд диэн киһилиин потребсоюз араас таһаҕаһын элбэх туркулаах табанан үгүс үрэхтэри батан, ыйтан ордук айаннаанСаҥа дьыл саҕана Дьэһиэйгэ тиийэллэр эбит. Кинилэри кытта потребсоюзтан түүлээх тутааччы атыыһыт, үксүгэр убайа Алексей уонна Соломонов, кэнники сылга Попов диэн Бүлүү уокуругуттан Дьэһиэй сирин салайааччыта тахсыһара. Саҥа дьыл саҕана тиийэллэригэр Дьэһиэйгэ чугастан, ыраахтан сахалар, эбээннэр, долганнар уо.д.а. омуктар мустан бырааһынньыктыыллар эбит. Биир соҕотох төгүрүк мастан тутуллубут улахан соҕус дьон мустар тимироһохтоох дьиэҕэ ортотугар сүүсчэкэ киилэлээх мас буочукаҕа ынах арыытын хаппаҕын аһан баран туруораллар. Таһыгар лэппиэскэ буһаран уураллар эбит, ону кэлбит киһи төһө баҕарар тотуор диэри аһыы-сии сылдьара көҥүлэ үһү. Дьэһиэй күөлгэ наарталаах табанан куоталаһыыга аҕам икки төгүлбастаабыт. Дьэһиэйгэ оһуохайдыылларыгар ырыаларын ис хоһооно көннөрү “Һойгуо-һодьруо” диэн буолара диэн аҕам кэпсиирэ.

Ол саҕана Дьэһиэйгэ улахан баай баара үһү. Кинилэр бары таба баайдаахтара, онтуларын ахсаанын - ол үрэхтэн бу үрэххэ диэри диэн быһа холуйан кээмэйдииллэрэ. Бүлүүттэн кэлбит Дьэһиэй баһылыга сыл аайы “Абыратыы” диэн ааттаан дьаһал акцияны ыытара. Онно ааспыт сыл дьаһала хайдах туолбутун, таба ахсаана төһө буолбутун, кимнээх ыал буолбуттарын, ким оҕоломмутун, ким өлбүтүн сурунан баран, саҥа тахсар сылга “Абыратыы”уурааҕын ылыналлар.Бастаан хоргуйан эрэр ыалга баай дьонтон ким кимиэхэ, хас, ханнык табаны биэриэхтээҕин туһунан дьаһал тахсара. Төннөллөрүгэр олохтоохтортон туппут түүлээхтэрин тиэнэн сааһыары дойдуларын булаллара. Туох баар сурук үлэтин абаҕам Алексей Игнатьевич толорор эбит.

1930 сыллаахха муус устар ыйга Балаҕаннаахха “Кыһыл үлэһит”холкуос тэриллибитэ, онно аҕам дьиэ кэргэнинээн киирэллэр уонна холкуоска 17 ынах сүөһүнү, 14 сылгыны (биир атыыр үөрүн), 70 табаны, көлүүр аты, оҕуһу, сир хорутар суханы, онтон да атын сэби-сэбиргэли холбууллар. 1941 сыллаахха аҕам аах үһүөн табаарыстарынаан Бугуй, Оконосов Өлөксөй буоланнар сэриигэ бэбиэскэ тутан баран, дьоммут-сэргэбит саныы сырыттыннар диэннэр, Саллыгынайга биир күн 7 гаалаах сири илиилэринэн охсон бүтэрбиттэр. Ону дьон “Чахчы кыахтаах уолаттар этилэр” диэн сөҕөн кэпсэл оҥостоллоро. Сэриигэ барааччылар Үөһээ Бүлүүттэн борокуот баржатыгар олорон хас да күн хонон Дьокуускайга тиийбиттэр. Ити түөрт Бүлүү оройуонуттан сэриигэ бастакы барыы этэ. Аҕабын Докторов Иван Игнатьевиһы кытта Үөһээ Бүлүүттэн элбэх биллэр-көстөр күүстээх дьон бииргэ сэриигэ айаннаабыттар. Ол курдук, Степанов (Буучугурас), Мордьонноохоп, Дягилев, Томскай Дьокуускайтан “Коминтерн” борокуотунан Усть-Кутка тиийбиттэр. Ол кэннэ таһаҕас массыыналарынан Мальта диэн сэриигэ бэлэмниир пууҥҥа илдьибиттэр. Аҕам кэпсиир буолара, борокуотунан баран иһэн күүстээх-уохтаах уолаттарбыт биһиэхэ тумус буолбуттара диэн. Буфетка уонна да атын уочараттарга кинилэр турар дьону тоҕута анньан инники баар буолаллара, биһиги кинилэр кэннилэриттэн тутуһарбыт.

-         Айака буоллаҕына туораан биэриҥ! - дэһэллэрэ. Ити чахчы сэниэлээх уолаттары барыларын кытта билсэр этим. Ол онно айанныырбар Буучугурас: “Эн бырааккыттан Микиитэттэн (Бычырдаан) иккитэ тустан хотторон турардаахпын”, - диэн эппитэ.

Кэлин сэрии бүппүтүн кэннэ сахалар Заярскайбөһүөлэккэ соҕуруу бара-кэлэ таарыйа сырыттахтарынаолохтоохтор сахалар бухатыырдарын тарбахтарын суола диэн аан холуодатыгар түөрт тарбах суолун көрдөрөллөрө үһү. Иркутскай уобалас Мальта бөһүөлэгэр кылгас бэлэмнэнии кууруһун барбыттарын кэннэ Арҕаа фроҥҥа ыыппыттар. Аҕам Иван Игнатьевич Белгород куорат туһаайыытыгар 38-2 армия 1155-с стрелковай полкатыгар түбэспит. Бэйэтэ кэпсээбитэ: ”Хордуоҥканан оҥоһуллубут турар киһини 50-ча миэтэрэлээх сиртэн үстүүтэ бинтиэпкэнэн ыттарбыттара, ол кэннэ миэхэ командир кэлэн, нууччалыы билэҕин дуо диэн ыйыппытыгар, нээт диэбиппэр минометчугунан анаабыттара. Снайпердары талыыга түбэһэ сылдьыбыт этим.”

1941 с. күһүнүгэр хаҥас атаҕар таптаран кылгастык госпитальга сыппыт, онтон Курскай туһаайыытыгар 21-с армия 81-с дивизиятыгар 53-с стрелковай полкатыгар түбэспит. Элбэх араас дэриэбинэлэри фашистартан босхолооһуҥҥа кыттыбыт. Волобуевка дэриэбинэҕэ өстөөхтөр ытыалаһа сыппыт дьиэлэригэр үс буолан түннүгүнэн дьиэ иһигэр ыстаммыттар, аҕам киирээри түннүк холуодатыттан хаҥас илиитинэн тардыһан истэҕинэ, миинэ эстэн, оскуолакка илиитин таптарбыт, табаарыстара тута өлбүттэр. Воронеж куоракка госпитальга илдьибиттэр. Онно сытан сахалар бааллара буолаарай диэн госпиталы кэрийэ сылдьан, атын куорпуска Баһылай Степанов (Буучугурас) өттүгэр улаханнык бааһырыы ылан сытарын көрсөн кэпсэппиттэр, сарсыныгар бичиэнньэ атыылаһан кэлбитигэр, палата дьоно «земляка вашего увезли на Восток” диэбиттэр...

Аҕабын эмтэнэн тахсыбытын кэннэ фроҥҥа, Харьков куорат туһаайыытынан ыыппыттар. Онно Изюм куорат оборонатыгар сылдьан үсүһүн бааһырбыт. Москватааҕы байыаннай уокурук “Красный воин” хаһыатыгар полк командира В.Г.Лукьянчиков таһааттарбыт ыстатыйата баар: “Красноармеец Иван Докторов Сажное бөһүөлэк иһин кыргыһыыга өстөөх пулеметнай точкатын минометунан суох оҥорбута, уонча өстөөх саллаатын өлөрбүтэ” диэн.

Пугачев куорат госпиталыттан доруобуйатынан сэрииттэн сыыйыллан атырдьах ыйыгар 1942 с. дойдутугар кэлбитэ. Балаҕаннааҕар “Кыһыл үлэһит” холкуоһугарбиир сыл араас үлэлэргэ, онтон 1943-1953 сс. холкуос бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Кыһыл Армияҕа 200 буут бурдугу туттаран И.В.Сталинтан махтал телеграмма туппуттар.

Ол курдук, аҕам дьоно Ыкынаалаах 6 оҕолоро маннык дьон буолан тахсыбыттар:

1.     Докторов Алексей Игнатьевич - гражданскай сэриигэ кыһыл командир,Снитко этэрээтигэр киирэн Бүлүү куорат оборонатыгар сылдьыспыт кыһыл партизан. Үөһээ Бүлүү райпотребсоюһун бастакы бэрэссэдээтэлэ.

2.     Докторов Иван Игнатьевич - аҕам, Аҕа дойду Улуу сэриитин бэтэрээнэ. Сталинтан махтал сурук туппут, “Кыһыл үлэһит” холкуос бэрэссэдээтэлэ.

3.     Докторова Ирина Игнатьевна - оҕо сылдьан өттүгүн өлөрөн, дьиэ ис үлэтигэр сылдьыбыт. Детдомҥа, райсоюзка өр сылларга үлэлээбит. Соҕотох уола Докторов Радомир Макарович (Ородууска) Үөһээ Бүлүүгэбиир биллэр чулуу суоппар этэ. 60-с сылларга кинитэ суох биир да холодильник, мотоцикл, массыына өрөмүөннэммэтэ үһү.

4.     Докторов Никита Константинович(Бычырдаан) - абаҕатыгар иитиллэн Константинович диэн. Дьонноро чугас-чугас олорор буоланнар бииргэ төрөөбүттэрин кытта булкуһа үөскээбиттэр. Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. Үөһээ Бүлүүгэ бүдүрүйбэт хапсаҕайдьыт.

5.     Докторов Лаврентий Игнатьевич - немец тылын учуутала, хоһоон суруйар буолан иһэн эдэр сааһыгар ыалдьан олохтон туораабыта. Дьокуускай куоракка “Эдэр бассабыык” хаһыакка үлэлии сылдьыбыт.

6.     Докторова Мария Игнатьевна - фельдшер идэлээх, 22 сааһыгар ыалдьан күн сириттэн суох буолбут. Соҕотох кыыһа Николаева Валентина Пантелеймоновна 59-с сылын Ньурба драмтеатрыгар күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии-хамсыы сылдьар, ”Киһи килбиэнэ” бэлиэ хаһаайката, СӨ норуодунай артыыската.

Аҕалаах ийэбин 1924 сыллаахха икки өттүттэн дьонноро аҕам 18, ийэм 16 саастаахтарыгар холбооннор ыал оҥорбуттар. 60 сыл эйэ дэмнээхтик олороннор, сиэннэрин бүөбэйдэһэн олох дьолун билбиттэрэ, биһиэхэ, оҕолорбутугар, сиэннэрбитигэр холобур буолаллар. Аҕам Докторов Иван Игнатьевич “Албан аат” III истиэпэннээх орденнар, элбэх сэрии, үлэ мэтээллэрэ наҕараадалаах, сэрии, үлэ бэтэрээнэ, персональнай пенсионер этэ. Кинини оҕолоро, сиэнэ 3 төгүл 1986, 1988, 1989 сс. бииргэ сэриилэспит дьонун кытта көрсүһүүгэ илдьэ бара сылдьыбыт түгэммитин бу баардыы саныыбыт.

Аҕам оччолорго тыыннааҕа,

Аҕа дойдутун көмүскэспит дьоллооҕо.

Украинаҕа барбыппыт долгуйа,

Фроннааҕы доҕотторунаан алтыһа.

Киев көрсүбүтэ - кыһыл былаахтаах,

Түөһүгэр – пионер хаалтыстаах,

Хараҕар-махтал таммах уулаах,

Баһыыба диэн аптаах тыллаах.

Докторов, я вас узнала!-

Эмээхсин саҥата чаҕаарда.

Кууһан эрэрэ баара да,

Биһиги киһибит аһарда,

Кураанах салгыны куустарда.

Көрсүспүт үөрүүлэрэ

Өссө күүскэ күөдьүйдэ,

Саха абыычайа атына

Сонно быһаарылынна,

Өйдөһүү, өрөгөй саҕаланна!

Уордаах сэрии хоппотох,

Кырыктаах кыргыһыы кыайбатах,

Буулдьа табан да буораппатах

Ыстаал кытаанах буойуттарга

Салют тыаһа сатарыйдын,

Сибэкки өҥүнэн сириэдийдин!

Ыам ыйа. 2020 с.

Бииргэ төрөөбүттэр 

1 Докторов Алексей Игнатьевич1902-1962сс
2.аҕам Докторов Иван Игнатьевич (1906-1993сс)
3.Докторова Ирина Игнатьевна(1910-1977сс
4.Докторов Никита Константинович (1913-2006сс)
5.Докторов Лаврентий Игнатьевич (1917-1942сс)
6.Докторова(Рожина) Мария Игнатьевна(1922-1944сс)

Раиса Васильева(Докторова), потребкооперация бэтэрээнэ, Үөдүгэй бочуоттаах олохтооҕо.

Туһаныллыбыт кинигэлэр: “Балаҕаннаах төрүт сирбит.”Е.Е.Попова.

“Үтүө төлкө.” А.Докторов, Р. Васильева.